زنان در متن
پیش از این هم در این وبلاگ بحث هایی پیرامون کتاب حلیه المتقین آورده بودم. این مباحث پیش درآمد تحقیقی بود که طرح اولیه اش را اینجا می آورم تا شاید بتوانم در نگارش آن از نظرات شما هم استفاده کنم.
1- شرح مسئله:
در این تحقیق قصد دارم کتاب "حلیه المتقین " تالیف ملامحمدباقر مجلسی را از نظر کیفی مورد تحلیل قرار دهم .به عبارت دیگر می خواهم کل مطالب این کتاب را که پیرامون زنان و مسائل آنهاست از نظر میزان تکرار و کیفیت کاربری بررسی کنم تا در نهایت بتوانم نگرش این کتاب نسبت به زن و نیز تصویری را که از زن در ذهن مخاطب امروزی ایجاد می کند استخراج نمایم. این مسئله از آن جهت برای من جالب است که کتاب مذکور یکی از منابع معتبر و تاثیرگذار در فرهنگ شیعی است و آموزه های آن بسیار بر شکل دهی ارزش های جامعه نسبت به زنان (خصوصا در قشر مذهبی) موثر است.
این تحقیق قصد دارد با رویکردی اجتماعی به مسئله زنان بپردازد. هدف،حذف مذهب یا تیشه زدن به ریشه اسلام نیست. قصد ندارد در وادی دین شناسی وارد شود. سند منابع را نمیخواهد بررسی کند. نگاه تاریخی و سیاسی هم ندارد. نظر واقعی اسلام درباره زن و سندیت روایات مورد توجه نیست. مهم نیست روایات از نظر لغت شناسی و اصطلاح شناسی چه مفاهیمی دارند؟ چه جایگاهی در زمانه 14 قرن پیش داشته اند؟ یا چه کارکردی در جامعه سنتی داشته اند؟
هیچ کدام این مسایل، مد نظر این تحقیق نیست. بحث بر سر نقشی است که این آموزهها در این "دوره زمانی" و در این "موقعیت مکانی" بازی میکنند.
مگر نه این که اساسی ترین مرحله و اصلیترین قدم در هر تحقیق مفید فایده، طرح درست مسئله و شناخت دقیق آن است و اینکه از کجا ناشی میشود؟ این تحقیق در وهله اول، در صدد دستیابی به نگرش این کتاب نسبت به زنان، تناقضات و ریشه های آن در جامعه امروز ایران است.
2- ضرورت مسئله
مثل هر مسئله دیگری، در تحلیل مسائل امروز زنان کشور نیز می بایست وضعیت خاص جامعه و تعلیق آن میان سنت و مدرنیته را مورد توجه قرار دهیم.
تحت تاثیر دنیای جدید، ارزش ها و نگرش های زنان ایرانی به خود، حقوق، نقش ها و ... در حال تغییر است. از طرف دیگر هنوز در خانه های ایرانی کتاب های مذهبی بسیاری وجود دارند که از خلال بحث های متنوع، برآنند تا تصویر خاص خود را از زن نمونه و مسلمان ارائه دهند؛ زنی که حتی بدون اجازه شوهرش حق خروج از خانه را ندارد و زنی که می بایست اهم ملاحظاتش، فرزندان و شوهرش باشند. زنی که گویی هرچه بیشتر پایبند حدود و حریم منزل باشد ارج و قرب او بالاتر می رود. ارزش های ناشی از این منابع هنوز در عمق باورهای ما ایرانیان و در الگوهای ذهنی و رفتاری مان وجود دارد .
از طرف دیگر، طی سال های اخیر با مفاهیم جدیدی چون حقوق زنان، تساوی، جریان های فمنیستی و...نیز کمابیش آشنا شده ایم.
زنان در چنین وضعیتی چه طور راه خود را پیدا می کنند؟ با چه تناقض هایی مواجهند؟ دوگانگی ها و سردرگمی های رفتاری آنها را چه طور می توان تبیین و توجیه کرد؟ این همه بحران هویت،شکاف بین نسل ها و تضاد و آنومی و آشفتگی در جامعه امروز ما از کجا نشات می گیرد؟ چه چیزهایی فرهنگ ما را می سازند؟ شاید اگر بشود جورچینی از عناصر فرهنگ ساز جامعه مان و بستر فرهنگی- اجتماعی آن بسازیم ،تناسب ها و تناقض ها و تضاد ها آشکارتر شود و به تبع آن، این همه تنش در حوزه فرهنگ و جامعه امروز قابل تبیین گردد.
"حلیته المتقین" و امثال آن ،هنوز هم در حکم منابع موثق در برخی محافل مذهبی مطرح شده و هنوز به عنوان جایزه و هدیه به برگزیدگان جوان مسابقات مذهبی داده می شوند. هنوز در بسیاری از منابر و تجمعات مذهبی از اینگونه آموزه ها نقل قول می شود، پس نمیتوان به راحتی نقش فرهنگ ساز این آموزه ها را در جامعه ما،حداقل در بخش سنتی و مذهبی، نادیده گرفت.
ضرورت پاسخ به این سوالات بود که مرا واداشت با انجام چنین تحقیقی،شبکه ای از ارزش های سنتی نسبت به زنان را تحلیل محتوا کرده و در نهایت بتوانم نگرش این کتاب به زن را که موجد بسیاری از تضادهای رفتاری زنان امروز است بررسی نمایم.
باشد که در کارهای آتی با استمرار بخشیدن به این حرکت و خصوصا وارد کردن اطلاعات میدانی به آن، چارچوب مناسبی جهت طرح مسائل مربوط به زنان در ایران به دست آید.
3- اهداف:
1. استخراج کلیه مفاهیم مرتبط با زنان و مسائلشان از خلال مطالب کتاب
2. سرفصل سازی از مطالب جمع شده ،تعیین طبقات محتوایی
3. طبقه بندی مباحث در قالب طبقات تعیین شده
4. بررسی کمیت و کیفیت مسائل مطرح شده در قالب طبقات محتوایی
5. استخراج شبکه مفهومی از زن و نقش ها و ابعاد شخصیتی او از دیدگاه این کتاب
6. جمع بندی و تحلیل کتاب برحسب نگرشی که نسبت به زنان در مخاطب امروزی ایجاد میکند.
7. ارائه فهرستی از آموزه های این کتاب که می توانند زنان امروز را دچار تناقض و بحران هویت کنند.